xa uhlala ePimville nali ithuba Iakho
lokuza kwiNdibano yeRamalBona
Womens Club



Indibano
yeHa ma/
BONA
M
 ANENEKAZI ASEPIMVILLE nali ithuba lenu lokuba nenxaxheba kwindibano yeRama/BONA Womens Club ngoFebruwari. lsithethi sembeko ngale mini nguBusisiwe Nkala oza kube eshikixa ngeHlV/AIDS.
U Busisiwe ungumongikazi onesidanga sehonours kwezentla(o-ntle nasifundele kwiYunivesithi yaseWitwatersrand ngoku ungumxibelelanisi wephulo leReproductive Health Research Unit eJohannesburg.
lphulo lophando lamvanje likaBusisiwe kukuqiniseka enoba ucwangciso-nzala ngamadlala njengepill, kunegalelo kusini na kwisifo esinjengentsholongwane yeAIDS kwanezifo ezidluliselwa ngeendibano zesondo. Fudula esebenza kwiphulo Iokuphanda ngobomi babo bathengisa ngemizimba eHillbrow, eJohannesburg kwanakwezinye izifundo, ukhe wadlan iindlebe nabasetyhini abafuna ukuqhomfa.
Umsebenzi wakhe njengombelekisi eSandton Clinic kumnike uBusisiwe ithuba lokusebenzisa iindlela zakhe zokufundisa, kuba ukhe wabandakanyeka ekufundiseni abasetyhini kwanamadoda abo kwanabanye abasebenzi esibhedlele.
Ezifundweni zakhe ngezentlalo-ntle uBusisiwe usebenze neqela elikwicandelo labagula ngengqondo kwisiBhedlele saseJohannesburg, eluleka ekwafundisa abaguli abanentsholongwane yeAJDS.
Kuba enamava abanzi kangaka kwimiba yeHIV/AIDS uBusisiwe unamava anokwabelana ngawo ukanti aza kukuthetha kunika umdla.
Njengesiqhelo uVeronica Mkari wakwaRama uza kube ebonisa ngeendiela zokupheka - okuthile okulula onokukuzama emzin akho.
Manenekazi ize nifike kwangexesha ukuze nifumane indawo yokuhlala kuba zithandwa kakhulu iindibano zeRama/BQNA Womens Club!
Indawo nexesha
Umhla:	UMgqibelo we-12 kuFebruwari 2000

lndawo:	ePimville Community HaIl

lxesha: ngeye-12:30 emva
kwemini kuse kweye-5 malanga

lsithethi
sembeko: Busisiwe Nkala

Umxholo: iHIV/A1DS
lndbano elandeiayo
Umhla:	UmGqibelo we-1 1
ngoMatshi

lndawo: e-Ermelo


Kushicilelo lweBONA kaMatshi
funda uve ukuba iza kuba ngubani isithethi sembeko nokuba sobe sishikixa ntoni.
BONA XHOSA - February 2000 t 1 9
Umntwana oncanca ibele
okanye ibhotile makangaphiwa okunye
ukutya de abe neenyanga
ezintandathu

Jiqulunqwe nguPRLMROSE WILLIAMS


K
 UNYAKA wokuqala
womntwana ubisi kokona kutya kungundoqo, ngoko akukho mfuneko
yakuba umtyise ukutya okuqinileyo engekazigqibi iiveki ezingama-20 ukuya kwezingama-24 ezelwe, ingakumbi xa ekhuia kakuhle ngobisi lwebele okanye olwevenkile. Ungaqalisi ukumtyisa ukutya okuqinileyo engekakulungeli kuba:
ubisi lolona umntwana afumana kulo izakha-mzimba, ngoko ukumpha ukutya okuqinileyo kuya kumenza angaluthandi ubisi. Xa umntwana ekuphiwa kakhulu ukutya okuqinileyo
12!A XHOSA - February 2000
umama nosana
esemncinci, uya kuluncanca kancinane ubisi, ze angayifumani ngokwaneleyo ikhalysiyam neeprotini. ukutya okuqinileyo kungamenza alale ibele; umetyiso wakhe awukakulungeli ukwetyisa
Ukutyci Kokuqcilci
OKUQ N ILYO
OKUHA U$ANA
ukutya okuqinileyo ngaphandle kobisi;
ukukhawuleza umphe ukutya okuqinileyo kumbeka esichengeni sokuba abe nezidlo ezalana nomzimba wakhe, abe nomoya esiswini nezinye iingxaki zesisu; usenokumpha ukutya ugqithise aze atyebe ngokugqithisileyo.


UFANELE UQALE NINI
Kubalulekile ukuqala kancinane kancinane ukupha umntwana ukutya okuqinileyo. Uya kufikelela kwinqanaba lokuba angeneli lubisi lodwa, yaye uya kukuqonda oko xa:
sele emkhulu ngokuphindwe kabini kunaxa wayezalwa; funa ukuncanciswa rhoqo agqibe ubisi oiungaphaya kwelitha kwisithuba seeyure ezingama-24; ncanca iminwe okanye ingqindi; vuka ebusuku afune ukuncanciswa abe ebeqhele ukulala ubusuku bonke engafuni <uncanca;
ngahluthi emva kokuncanciswa ze afune olunye ubisi; funa ukuzithathela ukutya epleyitini yakho xa usitya okanye azame ukubamba icephe otya ngalo.


UKUTYA OFANELE UQALE
NGAKO
Kuba umntwana wakho ebesitya ubisi kuphela ukuza kuthi ga ngoku, qala ngokutya okuthambileyo okuduma (okungenatyuwa naswekile). Kufuneka kusefwe konke ukutya kwakhe kuba akakakwazi kakuhle ukuginya kwaye angakhonyuluka xa kungasefwanga. Unokuqala ngokumpha itispuni okanye ezimbini zesiriyali okanye isidudu somgubo wombona esiphekisisiweyo nentwana yobisi Iwebele okanye ubisi lwevenkile olufudunyeziweyo emva kokuba encance isiqingatha sobisi aqhele ukuluncanca. Kufuneka uqale umncancise ibele okanye ibhotile kuba:
mhlawumbi unxaniwe, ingakumbi a kushushu;
ubisi lwebele okanye olwebhotile uluqhelile yaye luyamenelisa. Xa elambile akanakukuthanda ukuzama into entsha; kwakubakho into ekhoyo esiswini, uya kuvuma ukuzama into entsha.
Kuqhelekile ukuba umntwana aqale angakufuni ukutya
okuqinileyo. Kungenzeka akutshice
kuba akakakwazi ukukuqokelela ngotwimi akuginye, kodwa kufuneka ube nomonde ungamnyanzeli. Nokuba umntwana wakho uncanca ibhotile, kubhetele uqalise ukumtyisa ukutya okuqinileyo ngokumtyisa ngecephe, ungakugaleli ebhotileni. ltispuni omfunza ngayo yifake iye kufika kumva wolwimi njengoko eya kuzama ukukutshica.
Kwinyanga yokuqala umntwana umtyisa ukutya okuqinileyo, linda iintsuku zibe ntathu phambi kokuba umnike okunye okutsha. Xa engakufuni ukutya okuthile, ungacaphuki kuba nabani na unezinto azithandayo nangazithandiyo. Mtyise okunye uze uphinde uzame okuya abengakuthandi emva kweveki. Xa ekutya, mtyise kona iitsuku ezimbini ukuya kwezintathu zilandelelana ukuze akuqhele. Kodwa xa esakwala, ungamnyanzeli mtyise okunye.
Akukuqhela ukutya ukutya okuqinileyo, unako ukuqala ukumpha iziqhamo ezisefiweyo, imifuno neenyama esiliweyo, kwaye ngokuhamba kwexesha uya kutya intlanzi nokutya okubondiweyo. Xa selehlaia, ungamnika isonka, iapile esikiweyo, umnqathe okanye ithambo lenyama elingenazindawo zihlabayo akhukhuze, kodwa kufuneka umgade angomiwa.
Mfundise ukuzityela ngokwakhe kangangoko unako, umyeke atye de aziyekele xa sele ehluthi. Ungamnyanzeli ngokutya nokuba akasakufuni. Abantwana abanonyaka abakhulu kakhulu kufuneka kuncitshiswe ukutya abakutyayo. Kufuneka bangacengwa ukuba batye kakhulu yaye bangaziphiwa kakhulu iilekese nokutya okunestatshi.
Xa intliziyo yomntwana imnyama, mnyamezele. Wonk umntu uba neemini zokungakuthandi ukutya. Myeke ligqithe ixesha lokutya ungamphi iilekese okanye amashwamshwam ngelo xesha. Xa elifulathela icephe ewuvale nkqi umlomo okanye elila xa umtyisa, oko kwalatha ukuba uhluthi.
Ukutyisa umntwana ukutya esalufumana nobisi kuthintela ubuthathaka begazi, kumkhusela angosulelwa lula zizifo yaye kwakha izihlunu zomzimba, aze ahlale esempilweni. Xa umntwana wakho umtyisa iindidi ngeendidi zokutya okunesondlo, uya kuzikhethela akuthandayo. u
I1NDID1 ZOKUTYA OKUQIN1LEYO
lqanda: Amaqanda aneeprotini neayon ebalulekileyo emzimbeni, kodwa izimvo ziyabethana ngokuba umntwana ufanele aqale nini ukuwatyiswa. Xa eneenyanga ezintandathu ukuya kwezilithoba ungampha umthubi weqanda, kuba ezinye iingcali zithi akulunganga ukumpha indawo emhlophe yeqanda engekawugqibi unyaka.
lsidudu neesiriyali: Kukho iindidi ngeendidi zeesiriyali ezilungiselelwe abantwana ababudala bohlukeneyo. Isidudu esisefiweyo se-oats okanye umgubo wombona naso silungile, yaye songa nemali. Ziphephe iisiriyali ezifakwe isijiki-bala okanye izigcinakaliso.
lziqhamo nemifuno: Ezi zityebe
ngeeminerali neevithamini ezibalulekileyo yaye zithintela nokuqhina. Ungayipheki ngokugqithileyo imifuno yaye ungangxameli ukumtyisa iitapile umntwana - zinestatshi kakhulu zingamenza atyebe. lmifuno ephekiweyo kufuneka isefwe. Umxube wetapile, umfuno oqanda kunye noluhlaza ulunge kakhulu. lziqhamo ezilungileyo ziiapile, iiapilkosi, iibhanana, iipesika, iphopho, iiplam nevatala. Ungamphi iziqhamo umntwana wakho de abe neenyanga ezintlanu kuba umetyiso wakhe awukakulungeli ukwetyisa iswekile efumaneka kuzo.
lnyama neNtlanzi: Mphe inyama
emhlophe akuba neenyanga ezintanclathu - yikhuphe amathambo uyinqunqe ibencinci. lsibindi sityebile ngeayon ngoko unokusitshintshanisa nomthubi weqanda.
Okunye ukutya okunestatshi:
lsonka nerayisi kukutya okunika amandla yaye ufanele umtyise zona umntwana wakho xa selekuqhelile okunye ukuya. Xa sele ekwazi ukuhlafuna, angakwazi ukutya ukutya okuqinileyo okunjengesonka esitostiweyo neerusk. Kuba ukutya okunje ezibambela kona, uya kukhawuleza afunde ukuzityela.
Ukutya Kwabantwana Okuthengwa Kuphekiwe:
Ngalcwicala lesondlo, akukhalazisi ukutya okunkonkxiweyo nokusezibhotileni. Abenzi bako bayaqinisekisa ukuba iimveliso zabo zibe kumgangatho ophezulu.
BONA XHOSA - February 2000 1 21
Abazali abaneqhayiya bakaNdumso uSenzeni noJulius Makhanya benosana twabo oluphumeleleyo.

U
 NDUMISO Makhanya waseFolweni KwaZulu-Natal urteenyanga ezili-18 kodwa sele esisityebi nge-R1O 000!
UNdumiso uzuze ibhaso lokuqala kolona khuphiswano beluqatha iBONA/Elizabeth Annes Happy Baby 1999 Competition. Ngaphandle kwebhaso eliyimali ukwafumene iimveliso zakwaElizabeth Anne zeentsana.
Unina uSenzeni ubengakholwa akuva ukuba usana lwakhe lugqwesile kolu khuphiswano.
USenzeni uthe: Bendingalindele ukuba uNclumiso aphumelefe.
Ndithumele nje ifoto yakhe ndithemba ukumbona nje kwiBONA
Akukhula ndithanda akhe azibone evele kwakanye kwimagazini, utyibele watsho.
Abamelwane bam bathe bakubona ifoto yakhe kwimagazini bathi usana lwam luza kuphumelela kuba Iubukeka lusempilweni lonwabile. Kodwa oko andizange ndikufake entloko kakhulu kuba zikho nezinye iintsana ebezibukeka zisempilweni zonwabile
Utata kaNdumiso ujulius ukwathe:
Kukwabafulekile ukuba simbulele uThixo kuba usiphe lo nyana.
Khawufane ucinge nje, mna andizange ndibe nemali efika kwi-R10 000 kwiakhawunti yam esebhankini, kodwa unyana wam unaloo mali.
Ujufius uceba ukuba baxhele ukuze babulele izinyanya zabo ezibangele unyana wabo waphumelela.
USenzeni nojulius baceba ukuthatha i-R2 000 kuphela ukuze bathengele unyana wabo iimpahla. lntsalela yale mali iza kufakwa kwifixed deposit ukuze uNdumiso afunde eprimari, esikondari nakumabanga aphakamileyo. u
U Ndumiso
UPHUMELELE 1
kubalisa uTHEMBA NTSHINGILA

UNdumiso Makhanya ophumele!e kwIBONA/E!izabeth Annes Happy Baby 1999 Competition ude walinikwa
ibhaso Iakhe
122 BONA XHOSA - February 2000
UMhIeIi oMkhulu weBona uFraser
Mtshali noVis
Soohoo
waseCovenant
Marketing
eThekwini
betotwe benilca
unina kaNdumiso
uSenzeni eli
bhaso.
